ਡਿਜੀਟਲ ਭੁਗਤਾਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੇ UPI (Unified Payments Interface) ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ 10 ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਕਰ ਲਏ ਹਨ। ਅਪ੍ਰੈਲ 2016 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਇਹ ਸਫ਼ਰ ਅੱਜ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦੀ ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮੁੱਖ ਅੰਕੜੇ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਵਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ:
UPI ਦੇ 10 ਸਾਲ: ਬੇਮਿਸਾਲ ਰਿਕਾਰਡ ਅਤੇ ਨਵੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ
ਪਿਛਲੇ ਇੱਕ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ UPI ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਮਾਰਚ 2026 ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ, ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ₹29.52 ਲੱਖ ਕਰੋੜ ਦੀ ਕੀਮਤ ਦੇ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਕੀਤੇ ਗਏ।
ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਵਿੱਚ ਨਰਮੀ
ਹਾਲਾਂਕਿ UPI ਲਗਾਤਾਰ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸਦੀ ਵਿਕਾਸ ਦਰ (Growth Rate) ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਗਿਰਾਵਟ ਦੇਖੀ ਗਈ ਹੈ:
- ਵਿੱਤੀ ਸਾਲ 2023-24 (FY24): 56.56% ਵਿਕਾਸ ਦਰ
- ਵਿੱਤੀ ਸਾਲ 2024-25 (FY25): 41.75% ਵਿਕਾਸ ਦਰ
- ਵਿੱਤੀ ਸਾਲ 2025-26 (FY26): 30.00% ਵਿਕਾਸ ਦਰ
ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸੁਸਤੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ‘ਮਰਚੈਂਟ ਡਿਸਕਾਊਂਟ ਰੇਟ’ (MDR) ਦਾ ਨਾ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ ਲਈ ਨਵੇਂ ਇਨਸੈਂਟਿਵ (ਉਤਸ਼ਾਹ) ਸੀਮਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।
ਮੁੱਖ ਮੀਲ ਪੱਥਰ (Milestones)
UPI ਨੇ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵੱਡੇ ਅੰਕੜੇ ਪਾਰ ਕੀਤੇ ਹਨ:
| ਸਮਾਂ | ਲੈਣ-ਦੇਣ ਦੀ ਗਿਣਤੀ (Volume in Millions) | ਮੀਲ ਪੱਥਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਸਮਾਂ |
| ਦਸੰਬਰ 2016 | 2 ਮਿਲੀਅਨ | ਲਾਂਚ ਤੋਂ 8 ਮਹੀਨੇ |
| ਅਕਤੂਬਰ 2019 | 1,148 ਮਿਲੀਅਨ | 11 ਮਹੀਨੇ |
| ਅਗਸਤ 2023 | 10,586 ਮਿਲੀਅਨ | 17 ਮਹੀਨੇ |
| ਅਗਸਤ 2025 | 20,008 ਮਿਲੀਅਨ | 24 ਮਹੀਨੇ |
UPI ਦਾ ਸਫ਼ਰ: ਸਾਲ-ਦਰ-ਸਾਲ ਨਵੀਆਂ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ
- 2016: UPI 1.0 ਅਤੇ BHIM ਐਪ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ।
- 2020: UPI Autopay – ਵਾਰ-ਵਾਰ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਭੁਗਤਾਨਾਂ (Bills/Subscriptions) ਲਈ।
- 2022: RuPay Credit Card on UPI ਅਤੇ UPI Lite (ਛੋਟੇ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਲਈ ਬਿਨਾਂ ਪਿਨ ਦੇ)।
- 2023: UPI Lite X (ਆਫਲਾਈਨ ਭੁਗਤਾਨ) ਅਤੇ Credit Line on UPI।
- 2024: UPI Circle – ਲੈਣ-ਦੇਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪਣ ਦੀ ਸਹੂਲਤ।
- 2025: UPI Reserve Pay – ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਕਾਰਡ ਜਾਂ ਲੋਨ ਲਿਮਿਟ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬਲਾਕ ਕਰਨ ਦੀ ਸਹੂਲਤ।
ਸਰਕਾਰੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਬਜਟ (Incentives)
ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਡਿਜੀਟਲ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਡੇ ਫੰਡ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ:
- ਵਿੱਤੀ ਸਾਲ 2023-24: ₹3,631 ਕਰੋੜ
- ਵਿੱਤੀ ਸਾਲ 2024-25: ₹1,922 ਕਰੋੜ
- ਵਿੱਤੀ ਸਾਲ 2025-26: ₹2,196 ਕਰੋੜ
ਸਾਰ: UPI ਨੇ 45 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਕੁਝ ਮੱਠੀ ਪਈ ਹੈ, ਪਰ ਨਵੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਜਿਵੇਂ ‘ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਲਾਈਨ’ ਅਤੇ ‘ਰਿਜ਼ਰਵ ਪੇਅ’ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨਗੀਆਂ।
UPI #DigitalIndia #10YearsOfUPI #Fintech #IndianEconomy #DigitalPayments #BankingNews #Technology #PublicTimes #PunjabNews #UPIUpdates