UPI ਅਤੇ ਡਿਜੀਟਲ ਪੇਮੈਂਟ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੇਸ਼ ‘ਚ ਵਧੀ ਕੈਸ਼ (ਨਕਦੀ) ਦੀ ਮੰਗ, ਖਰਾਬ ਹੋ ਰਹੇ ਨੋਟਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਣ ਲਈ ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ ਨੇ ਖਿੱਚੀ ਤਿਆਰੀ।
ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਡਿਜੀਟਲ ਲੈਣ-ਦੇਣ (UPI) ਦੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਬਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਨਕਦੀ (ਕੈਸ਼) ਦੀ ਮੰਗ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ (RBI) ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਕਦਮ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਖ਼ਬਰਾਂ ਮੁਤਾਬਕ, RBI ਜਲਦੀ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਾਗਜ਼ੀ ਨੋਟਾਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਪਲਾਸਟਿਕ (ਪੋਲੀਮਰ/Polymer) ਦੇ ਨੋਟਾਂ ਦੀ ਛਪਾਈ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਸੂਤਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ ਦੀਆਂ ਪਟਨਾ ਅਤੇ ਮੁੰਬਈ ਵਿਖੇ ਹੋਈਆਂ ਹਾਲੀਆ ਬੋਰਡ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਮੁੱਦੇ ‘ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਚਰਚਾ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਜਲਦ ਇੱਕ ਪਾਇਲਟ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ (ਟ੍ਰਾਇਲ) ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
RBI ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਪਈ ਪਲਾਸਟਿਕ ਨੋਟਾਂ ਦੀ ਲੋੜ?
ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਨੋਟਾਂ ਨੂੰ ਲਿਆਉਣ ਪਿੱਛੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਦੋ ਵੱਡੇ ਕਾਰਨ ਹਨ — ਨੋਟਾਂ ਦੀ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਅਤੇ ਛਪਾਈ ਦੇ ਖਰਚੇ ਵਿੱਚ ਕਟੌਤੀ।
- ਛਪਾਈ ਦਾ ਭਾਰੀ ਖਰਚਾ: RBI ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ, ਨੋਟਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਵਧਣ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਛਪਾਈ ‘ਤੇ ਖਰਚਾ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਨੋਟਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
- ਖਰਾਬ ਨੋਟਾਂ (Soiled Notes) ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ: ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ ਅਰਬਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਕਾਗਜ਼ ਦੇ ਨੋਟ ਫਟਣ, ਗਲਣ ਜਾਂ ਗੰਦੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕਰਨੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ 10, 20, 100 ਅਤੇ 500 ਰੁਪਏ ਦੇ ਨੋਟ ਸਭ ਤੋਂ ਜਲਦੀ ਖਰਾਬ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਕੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਲਾਸਟਿਕ (ਪੋਲੀਮਰ) ਨੋਟ?
ਇਹ ਨੋਟ ਏਟੀਐਮ ਕਾਰਡ ਵਰਗੇ ਸਖ਼ਤ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਬਲਕਿ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪਤਲੀ ਅਤੇ ਲਚਕਦਾਰ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀ ਪਰਤ (Polymer Substrate) ਤੋਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੇਖਣ ਅਤੇ ਮੋੜਨ ਵਿੱਚ ਬਿਲਕੁਲ ਆਮ ਨੋਟਾਂ ਵਰਗੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਫਾੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਪਲਾਸਟਿਕ ਨੋਟਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਫਾਇਦੇ
| ਫਾਇਦੇ | ਵੇਰਵਾ |
|---|---|
| ਵਾਟਰਪ੍ਰੂਫ਼ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ | ਇਹ ਨੋਟ ਪਾਣੀ, ਪਸੀਨੇ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਖਰਾਬ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਫਟਦੇ ਹਨ। |
| 3 ਤੋਂ 4 ਗੁਣਾ ਲੰਬੀ ਉਮਰ | ਕਾਗਜ਼ ਦੇ ਨੋਟਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਇਹ ਨੋਟ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਸਹੀ-ਸਲਾਮਤ ਚੱਲਦੇ ਹਨ। |
| ਨਕਲੀ ਨੋਟਾਂ ‘ਤੇ ਲਗਾਮ | ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਨੋਟਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਐਡਵਾਂਸਡ ਸੁਰੱਖਿਆ ਫੀਚਰ (ਜਿਵੇਂ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਖਿੜਕੀ ਅਤੇ ਹੋਲੋਗ੍ਰਾਮ) ਲਗਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਨਾ ਨਾਮੁਮਕਿਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। |
| ਏਟੀਐਮ (ATM) ਲਈ ਤਿਆਰ | ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਨਾਲ ਹੁਣ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਏਟੀਐਮ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੋਟਾਂ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਕੱਢ ਸਕਣਗੇ। |
ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਹੋਈ ਸੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼, ਹੁਣ ਦੁਨੀਆ ਦੇ 60 ਦੇਸ਼ਾਂ ‘ਚ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ ਇਹ ਕਰੰਸੀ
ਭਾਰਤ ਨੇ ਸਾਲ 2012-13 ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ 5 ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਹਿਰਾਂ (ਕੋਚੀ, ਮੈਸੂਰ, ਜੈਪੁਰ, ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਮਲਾ) ਵਿੱਚ 10 ਰੁਪਏ ਦੇ ਪਲਾਸਟਿਕ ਨੋਟਾਂ ਦਾ ਟ੍ਰਾਇਲ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਸੀ, ਪਰ ਉਦੋਂ ਤਕਨੀਕੀ ਦਿੱਕਤਾਂ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਤਕਨੀਕੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਹੱਲ ਕਰ ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਪਹਿਲਾ ਅਜਿਹਾ ਦੇਸ਼ ਸੀ ਜਿਸਨੇ 1988 ਵਿੱਚ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਨੋਟ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਅੱਜ ਕੈਨੇਡਾ, ਇੰਗਲੈਂਡ (UK), ਸਿੰਗਾਪੁਰ, ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਸਮੇਤ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਲਗਭਗ 60 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪਲਾਸਟਿਕ ਕਰੰਸੀ ਦਾ ਸਫ਼ਲਤਾਪੂਰਵਕ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਉਮੀਦ ਜਤਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ RBI ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਨੋਟਾਂ (ਜਿਵੇਂ 10 ਜਾਂ 20 ਰੁਪਏ) ਤੋਂ ਇਸ ਪਾਇਲਟ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਨੋਟ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
RBI #PlasticNotes #IndianCurrency #BreakingNews #ReserveBankOfIndia #IndianRupee #EconomyNews #BankingUpdates #PlasticCurrency #BusinessNews #PunjabNews #LatestUpdates #DigitalIndia