ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ: ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਬਦਲਾਅ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਤਾਜ਼ਾ ਸਰਕਾਰੀ ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁੱਖ ਮੁਤਾਬਕ, ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਔਸਤਨ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਮਾਸਿਕ ਖਪਤ ਖਰਚਾ (MPCE) ਗੈਰ-ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਘੱਟ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਟਿਸਟਿਕ ਆਫਿਸ (NSO) ਦੇ ‘ਘਰੇਲੂ ਖਪਤ ਖਰਚਾ ਸਰਵੇਖਣ 2023-24’ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਔਸਤਨ ਸਿੱਖ ਦਾ ਮਾਸਿਕ ਖਰਚਾ ₹6,319 ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਗੈਰ-ਸਿੱਖ ਦਾ ਔਸਤਨ ਖਰਚਾ ₹6,527 ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਹ ਸਥਿਤੀ 1993-94 ਅਤੇ 2011-12 ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਤੀ ਗੈਰ-ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲੋਂ ਬਿਹਤਰ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। 2023-24 ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਾੜਾ -3.18% ਤੱਕ ਡਿੱਗ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।
ਸਿੱਖ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪਿੱਛੇ ਕਿਉਂ ਰਹਿ ਗਏ?
ਇਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਅਤੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਬਣਤਰ (Weighted Averages) ਹੈ:
- ਪੇਂਡੂ ਬਨਾਮ ਸ਼ਹਿਰੀ ਪਾੜਾ: ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕੁੱਲ ਸਿੱਖ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ (ਲਗਭਗ 70%-30% ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ) ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਗੈਰ-ਸਿੱਖ ਆਬਾਦੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
- ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਤੇਜ਼ੀ: ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਦਹਾਕਿਆਂ (1993-94 ਤੋਂ 2023-24) ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਸਿਕ ਖਪਤ ਖਰਚਾ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਿਆ ਹੈ। ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਸੋਂ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਔਸਤਨ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਵਿਕਾਸ ਦਰ ਗੈਰ-ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲੋਂ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ।
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੈਕਟਰ ਵਿੱਚ ਮੰਦੀ ਅਤੇ ਰੁਕੀ ਹੋਈ ਆਮਦਨ
ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਖਪਤ ਖਰਚਾ ਘੱਟ ਹੋਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਆਮਦਨ ਦਾ ਰੁਕ ਜਾਣਾ ਹੈ:
- ਘੱਟ ਵਿਕਾਸ ਦਰ: 2012-13 ਅਤੇ 2018-19 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਫਸਲ ਉਤਪਾਦਨ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਆਮਦਨ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਵਿਕਾਸ ਦਰ (CAGR) ਸਿਰਫ 2.5% ਰਹੀ, ਜੋ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਈ ਹੋਰ ਸੂਬਿਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਓਡੀਸ਼ਾ ਅਤੇ ਝਾਰਖੰਡ) ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਔਸਤ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਕਾਸ ਦਰ 7.8% ਹੈ।
- ਹਾਲਾਂਕਿ ਆਮਦਨ ਅਜੇ ਵੀ ਵੱਧ ਹੈ: ਜੇਕਰ ਕੁੱਲ ਆਮਦਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ, ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਮਾਸਿਕ ਆਮਦਨ (₹12,597 ਫਸਲ ਉਤਪਾਦਨ ਤੋਂ) ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਔਸਤ (₹3,798) ਨਾਲੋਂ 3.3 ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਹੈ, ਪਰ ਇਸਦੀ ਵਧਣ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ (Growth Rate) ਲਗਭਗ ਠੱਪ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ‘ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਿਰਭਰਤਾ
ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਹੈ ਕਿ ਗੈਰ-ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸਿੱਖ ਅਜੇ ਵੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੈਕਟਰ ‘ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਿਰਭਰ ਹਨ:
- 80% ਰੁਜ਼ਗਾਰ: ਸਾਲ 2025 ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਜੰਗਲਾਤ ਅਤੇ ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਕੁੱਲ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 80.2% ਸਿੱਖ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਸੂਬੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰਾਂ (All Jobs) ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ 52.7% ਹੈ।
- 1993-94 ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ 75.9% ਸੀ, ਜੋ ਹੁਣ ਵਧ ਕੇ 80% ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਹੈ ਕਿ ਗੈਰ-ਸਿੱਖ ਆਬਾਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਛੱਡ ਕੇ ਦੂਜੇ ਵਪਾਰਾਂ ਜਾਂ ਸ਼ਹਿਰੀ ਨੌਕਰੀਆਂ ਵੱਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਿੱਖ ਅਜੇ ਵੀ ਖੇਤੀ ਸੰਕਟ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਹੇ ਹਨ।
ਮਾਹਰਾਂ ਦੀ ਰਾਇ: ਪੰਜਾਬ ਇਸ ਵੇਲੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਦੌਰ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਟਿਕਾਊ ਖੇਤੀ ਨੀਤੀਆਂ ਦੀ ਘਾਟ ਅਤੇ ਫਸਲੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਤੋਂ ਆਮਦਨ ਲਗਾਤਾਰ ਘਟ ਰਹੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸੂਬੇ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪੇਂਡੂ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਨਵੇਂ ਸਾਧਨ ਅਤੇ ਸਹੀ ਨੀਤੀਆਂ ਨਾ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਆਰਥਿਕ ਪਾੜਾ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਡੂੰਘਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
PunjabNews #PunjabEconomy #SikhsInPunjab #AgricultureCrisis #EconomicSurvey #PunjabFarmers #IndianEconomy #PunjabDevelopment